وقتی یک فرض اقتصادی، به گزارهای سیاسی تبدیل میشود
پایگاه خبری آوای رودکوف|سخنان رئیس مجلس در جریان سفر هفته گذشته به عراق، پس از انتشار بخشی کوتاه از اظهارات او در فضای مجازی، با واکنشهای گستردهای روبهرو شد. عبارت «اگر مردم گرسنه باشند، با قدرت نظامی هم دوام نمیآوریم» در حالی بهصورت مستقل و جدا از متن اصلی بازنشر شد که بررسی مجموعه سخنان قالیباف نشان میدهد این جمله در قالب یک فرض و برای تبیین اهمیت تقویت اقتصاد، تولید ملی، معیشت مردم و گردش مالی بیان شده است؛ نه بهعنوان اعلام ناتوانی کشور یا توصیف وضعیت موجود.
در واقع، موضوع اصلی سخنان رئیس مجلس در نشست فعالان اقتصادی ایران و عراق، ضرورت فعالسازی ظرفیتهای اقتصادی دو کشور، افزایش مبادلات تجاری، تقویت بخش خصوصی و توجه همزمان به مؤلفههای قدرت اقتصادی و دفاعی بود. جمله مورد اشاره نیز در همین چارچوب مطرح شد؛ یعنی تأکید بر این واقعیت که هیچ کشوری نمیتواند بدون پشتوانه اقتصادی و رضایت عمومی، قدرت پایدار و مؤثر خود را حفظ کند.
با این حال، جدا کردن یک جمله از متن و حذف بخشهای توضیحی پیش و پس از آن، معنای سخن را تغییر داد. عبارت شرطی «اگر مردم گرسنه باشند» در بازنشرهای تقطیعشده به گزارهای خبری با این مضمون تبدیل شد که «ایران گرسنه است» یا «رئیس مجلس ایران به گرسنگی مردم اذعان کرده است». این جابهجایی از یک فرض تحلیلی به یک ادعای خبری، نمونهای روشن از تأثیر تقطیع بر برداشت مخاطب است.
رئیس مرکز رسانه مجلس نیز در واکنش به حواشی ایجادشده، بر این نکته تأکید کرد که محور سخنان رئیس مجلس، طرح چالشهای اقتصادی ایران و عراق، ارائه راهکارهای اقتصادی و حمایت از همکاریهای عزتمندانه میان بخش خصوصی دو کشور بوده است. با وجود این، سرعت انتشار نسخه کوتاهشده سخنان و بازنشر آن در شبکههای اجتماعی موجب شد توضیحات بعدی نتواند بهطور کامل اثر اولیه را خنثی کند.
این موضوع زمانی ابعاد گستردهتری پیدا کرد که دونالد ترامپ، رئیسجمهوری آمریکا، همان برداشت تقطیعشده را در صفحه رسمی خود در رسانه تروثسوشال، همراه با تصویری از قالیباف، بازنشر کرد و نوشت: «رئیس مجلس ایران: ما گرسنهایم، دوام نمیآوریم.» این اقدام نشان داد که یک برش رسانهای، در صورت انتشار گسترده، میتواند از سطح یک مناقشه داخلی فراتر برود و به ابزاری برای روایتسازی سیاسی در عرصه بینالمللی تبدیل شود.
البته استفاده ابزاری از سخنان مسئولان، موضوع تازهای نیست و رسانهها و جریانهای سیاسی مختلف، گاه با برجستهسازی بخشی از یک اظهارنظر، میکوشند روایت مطلوب خود را به مخاطب منتقل کنند. اما در چنین شرایطی، مسئولیت رسانهها، فعالان فضای مجازی و بهویژه مسئولان، اهمیت بیشتری پیدا میکند. رسانهها باید میان نقد یک سخن و تحریف آن تفاوت قائل شوند و پیش از انتشار، متن کامل، فایل صوتی یا تصویری و زمینه بیان اظهارات را بررسی کنند.
از سوی دیگر، مسئولان نیز نمیتوانند همه پیامدهای یک اظهارنظر را به عملکرد رسانههای منتقد یا معاند نسبت دهند. سخنان مقامات، بهویژه در نشستهای رسمی و بینالمللی، باید با دقت بیشتری تنظیم شود. استفاده از تعابیر احساسی، جملات شرطی یا مثالهایی که قابلیت جدا شدن از متن را دارند، ممکن است در فضای رسانهای به معنایی متفاوت از مقصود گوینده تبدیل شود.
تجربه این نشست نشان داد که حتی یک جمله درست در یک چارچوب تحلیلی، اگر بدون توضیح کافی یا با ادبیاتی دوپهلو بیان شود، میتواند بهسرعت از زمینه اصلی خود جدا شود. بنابراین، مسئولان لازم است در بیان مسائل اقتصادی و اجتماعی، ضمن صراحت و شجاعت، از واژههایی استفاده کنند که امکان برداشت نادرست از آنها کمتر باشد. همچنین انتشار همزمان متن کامل سخنان، ویدئوی نشست و توضیح دقیق درباره چارچوب اظهارات میتواند از شکلگیری روایتهای تقطیعشده جلوگیری کند.
در نهایت، پاسخ به تحریف سخنان قالیباف نباید صرفاً به تکذیب یا متهم کردن منتقدان محدود شود. راه مؤثرتر، ارائه متن کامل، توضیح زمینه سخن و تشریح دقیق منظور گوینده است. در کنار آن، مسئولان نیز باید بپذیرند که در شرایط کنونی، هر جمله میتواند جداگانه منتشر، بازنشر و حتی در سطح بینالمللی مورد بهرهبرداری قرار گیرد. ازاینرو، مراقبت در انتخاب کلمات، نه نشانه محافظهکاری، بلکه بخشی از مسئولیت ارتباطی و حرفهای مدیران و مقامات کشور است.
